Öfke nöbetleri: 2–5 yaşta duygu düzenleme nasıl gelişir?

Markette yere uzanıp ağlayan bir çocuk ve çaresizce etrafına bakan bir ebeveyn: çoğumuzun ya yaşadığı ya da tanık olduğu bir sahne. Bu anlarda ebeveynlerin aklından geçen ilk soru genellikle "Ben nerede yanlış yaptım?" oluyor. Oysa gelişim psikolojisi bize farklı bir şey söylüyor: Öfke nöbetleri, özellikle 18 ay ile 4 yaş arasında, çocukların büyük çoğunluğunda görülen olağan bir gelişim davranışıdır.

Öfke nöbeti neden olur?

Duygu düzenleme, yani yoğun bir duyguyu fark edip onu yönetilebilir hâle getirme becerisi, doğuştan hazır gelmez. Gelişim psikoloğu Claire Kopp'un klasik çalışmasına göre bebekler sıkıntıyla baş etmek için neredeyse tamamen yetişkinlere bağımlıdır; zamanla, yetişkinin yatıştırmasını içselleştirerek kendi stratejilerini geliştirirler. Bu süreç yıllar sürer.

Beyin açısından bakarsak, duyguların hızla yükselmesinden sorumlu yapılar erken çalışır; dürtüleri frenleyen, plan yapan ve "biraz bekleyelim" diyebilen ön beyin bölgeleri (prefrontal korteks) ise yetişkinliğin başına kadar olgunlaşmaya devam eder. Yani iki yaşındaki bir çocuk istediği şeyi çok net hisseder ama bu isteği erteleme, kelimelere dökme ya da başka bir çözüm bulma kapasitesi henüz sınırlıdır.

Buna dil gelişimini de ekleyelim. Ne hissettiğini anlatacak kelimeleri olmayan bir çocuk için beden, en hızlı iletişim aracıdır. Bu nedenle dil becerileri geliştikçe öfke nöbetlerinin sıklığı da genellikle azalır.

Bir öfke nöbetinin anatomisi

Michael Potegal ve Richard Davidson'ın küçük çocukların öfke nöbetlerini ayrıntılı biçimde incelediği çalışmada, nöbetlerin iki farklı bileşenden oluştuğu görüldü: bağırma, tekmeleme, itme gibi öfke davranışları ve ağlama, sızlanma, yere kapanma gibi sıkıntı davranışları. Öfke genellikle nöbetin başında zirveye ulaşıp düşerken, sıkıntı daha uzun sürer ve nöbetin sonunda çocuk çoğu zaman teselli arar.

Bu bulgu pratikte çok işe yarar: Nöbetin ilk dakikalarında konuşmak, açıklama yapmak ya da ders vermek pek işe yaramaz; çünkü çocuk o sırada dinleyebilecek durumda değildir. Ama öfke dalgası geçip yerini üzüntüye bıraktığında, yakınlık ve teselli çok daha kolay kabul edilir.

Çocuk kendini nasıl düzenlemeyi öğrenir?

Araştırmacılar bu süreci birlikte düzenleme (co-regulation) olarak adlandırır. Çocuk önce sakin bir yetişkinin yanında sakinleşmeyi deneyimler; zamanla bu deneyim içselleşir. Amanda Sheffield Morris ve arkadaşlarının kapsamlı derlemesi, çocukların duygu düzenlemeyi büyük ölçüde üç yolla öğrendiğini gösteriyor:

• Gözlem: Ebeveynlerin kendi duygularıyla nasıl baş ettiğini izleyerek.
• Ebeveyn tepkileri: Çocuğun duygusuna verilen karşılığın (küçümseme, cezalandırma ya da kabul ve rehberlik) biçimiyle.
• Ailenin duygusal iklimi: Evdeki genel sıcaklık, öngörülebilirlik ve güven duygusuyla.

Nancy Eisenberg ve arkadaşlarının çalışmaları da benzer bir noktaya işaret eder: Çocuğun olumsuz duygularına sürekli cezalandırıcı ya da küçümseyici tepkiler verildiğinde, çocuklar duygularını yönetmekte daha çok zorlanır. Duygunun kabul edilip davranışa sınır konduğu ortamlarda ise düzenleme becerileri daha sağlıklı gelişir.

O anda ne yapabilirsiniz?

1. Önce kendinizi düzenleyin. Bu kulağa klişe gelebilir ama birlikte düzenlemenin ilk şartı, yetişkinin sinir sisteminin sakin kalmasıdır. Derin bir nefes almak, omuzlarınızı gevşetmek, sesinizi alçaltmak çocuğa "burası güvenli" mesajı verir.

2. Güvenliği sağlayın, sahneyi küçültün. Çocuk kendine ya da başkasına zarar verebilecek durumdaysa onu nazikçe güvenli bir alana alın. Kalabalık bir ortamdaysanız daha sakin bir köşeye geçmek hem sizin hem çocuğun yükünü hafifletir.

3. Az konuşun, yakın durun. Nöbetin zirvesinde uzun açıklamalar yerine kısa ve sakin cümleler kullanın: "Buradayım." "Çok kızdın." Bazı çocuklar dokunulmak ister, bazıları ise biraz alan ister. Çocuğunuzu tanıyın ve ona göre davranın.

4. Duyguyu adlandırın, sınırı koruyun. "O oyuncağı çok istedin, alamayınca da çok sinirlendin. Bugün almıyoruz." Bu cümle hem duyguyu kabul eder hem de sınırı netleştirir. Duyguyu kabul etmek, isteği kabul etmek anlamına gelmez.

5. Sakinleştikten sonra bağ kurun. Fırtına geçtiğinde çocuk genellikle sarılmak ister. Bu, olanları konuşmak için en uygun andır; ama kısa tutun. "Çok zor bir andı. Bir dahaki sefere kızdığında 'kızgınım!' diyebilirsin."

Önlemek mümkün mü?

Her öfke nöbetini önlemek mümkün değildir, gerekli de değildir. Ama bazı tetikleyicileri azaltmak işe yarar:

• Açlık, uykusuzluk ve yorgunluk öfke nöbetlerinin en sık görülen arka planıdır. Alışveriş ya da ziyaret planlarını mümkünse çocuğun dinlendiği saatlere denk getirin.
• Geçişler zordur. Oyundan banyoya, parktan eve geçmeden önce "beş dakika sonra çıkıyoruz" gibi önceden haber vermek geçişi kolaylaştırır.
• Seçenek sunmak kontrol duygusunu besler: "Pijamanı mı önce giyelim, dişini mi önce fırçalayalım?"
• Rutinler öngörülebilirlik sağlar; öngörülebilirlik de güven duygusunu destekler.

Ne zaman destek almalı?

Öfke nöbetlerinin çoğu gelişimin olağan bir parçasıdır. Ancak Andy Belden ve arkadaşlarının okul öncesi çocuklarla yaptığı araştırma, bazı özelliklerin klinik bir sorunun işareti olabileceğini gösteriyor:

• Nöbetler sırasında çocuğun kendine zarar vermesi (kafasını vurma, kendini ısırma gibi),
• Başkalarına ya da eşyalara sık ve yoğun saldırganlık,
• Nöbetlerin çok sık (örneğin günde birkaç kez, birçok gün boyunca) ve çok uzun (ortalama 25 dakikayı aşan) olması,
• Çocuğun nöbet sonunda kendi kendine sakinleşememesi,
• Nöbetlerin 5 yaşından sonra yoğunluğunu koruması ya da artması.

Bu belirtilerden biri ya da birkaçı varsa, bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanından değerlendirme almak faydalı olacaktır. Ayrıca öfke nöbetleri sizi sürekli tükenmiş, öfkeli ya da çaresiz hissettiriyorsa, ebeveyn danışmanlığı bu süreçte size eşlik edebilir.

Son söz

Öfke nöbeti, çocuğunuzun sizi zorlamak için kurduğu bir oyun değil; henüz taşıyamadığı bir duyguyu taşımak için sizin sinir sisteminize ihtiyaç duyduğunu gösteren bir işarettir. Her sakin kaldığınız an, çocuğunuzun beyninde ileride kendi kendini sakinleştirebilmesi için küçük bir yol açar. Ve her zaman sakin kalamadığınızda da sorun değil: Sonrasında yaptığınız onarım, en az sakinliğiniz kadar öğreticidir.

Kaynaklar

• Belden, A. C., Thomson, N. R., & Luby, J. L. (2008). Temper tantrums in healthy versus depressed and disruptive preschoolers: Defining tantrum behaviors associated with clinical problems. The Journal of Pediatrics, 152(1), 117–122. doi:10.1016/j.jpeds.2007.06.030
• Eisenberg, N., Cumberland, A., & Spinrad, T. L. (1998). Parental socialization of emotion. Psychological Inquiry, 9(4), 241–273. doi:10.1207/s15327965pli0904_1
• Kopp, C. B. (1989). Regulation of distress and negative emotions: A developmental view. Developmental Psychology, 25(3), 343–354. doi:10.1037/0012-1649.25.3.343
• Morris, A. S., Silk, J. S., Steinberg, L., Myers, S. S., & Robinson, L. R. (2007). The role of the family context in the development of emotion regulation. Social Development, 16(2), 361–388. doi:10.1111/j.1467-9507.2007.00389.x
• Potegal, M., & Davidson, R. J. (2003). Temper tantrums in young children: 1. Behavioral composition. Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics, 24(3), 140–147. doi:10.1097/00004703-200306000-00002