Ekran süresi ve küçük çocuklar: Araştırmalar ne söylüyor?

Akıllı telefonlar ve tabletler artık evin doğal bir parçası. Yemek hazırlarken, uzun bir yolculukta ya da sadece birkaç dakika nefes almak istediğimizde ekran, işe yarayan bir yardımcı gibi görünüyor. Bu yazının amacı ebeveynleri suçlamak değil; ekranların küçük çocukların gelişimini nasıl etkilediğine dair bildiklerimizi sade bir dille aktarmak ve gerçekçi bir denge bulmanıza yardımcı olmak.

Uluslararası öneriler

İki kurumun önerileri bu konuda en sık başvurulan kaynaklardır.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ, 2019) beş yaş altı çocuklar için fiziksel aktivite, hareketsiz davranış ve uyku rehberinde şunları öneriyor:

• 1 yaş altı: Ekran süresi önerilmez.
• 1 yaş: Hareketsiz ekran süresi önerilmez.
• 2–4 yaş: Hareketsiz ekran süresi günde en fazla 1 saat; daha azı daha iyidir.

Amerikan Pediatri Akademisi (AAP, 2016) ise benzer bir çerçeve çiziyor:

• 18 ay altı: Görüntülü aile görüşmeleri dışında ekrandan kaçınılması.
• 18–24 ay: Ekran tanıtılacaksa yüksek kaliteli içerik ve mutlaka ebeveynle birlikte izleme.
• 2–5 yaş: Günde en fazla 1 saat yüksek kaliteli içerik; ebeveynin çocukla birlikte izleyip izlediklerini konuşması.

Her iki kurum da süreden çok, ekranın neyin yerini aldığına dikkat çekiyor: uyku, hareket, oyun ve en önemlisi yetişkinle etkileşim.

Neden bu kadar dikkat ediliyor?

Etkileşim kaybı

Erken çocukluk döneminde dil ve sosyal beceriler, büyük ölçüde yetişkinle karşılıklı "ver-al" etkileşimleri içinde gelişir. Çocuk bir ses çıkarır, yetişkin cevap verir; çocuk bir şeyi gösterir, yetişkin adını söyler. Heather Kirkorian ve arkadaşlarının çalışması, odada sadece arka planda açık duran bir televizyonun bile ebeveyn ile çocuk arasındaki etkileşimin miktarını ve niteliğini azalttığını gösterdi. Yani çocuk ekrana bakmıyor olsa bile, açık ekran ebeveynin dikkatini bölüyor.

"Video açığı" etkisi

Daniel Anderson ve Tiffany Pempek, iki yaş altındaki çocukların ekrandan öğrenmede, aynı bilgiyi gerçek bir insandan öğrenmeye kıyasla belirgin biçimde daha zorlandığını gösteren bulguları derledi ve bunu video açığı (video deficit) olarak adlandırdı. "Eğitici" olarak pazarlanan bebek videolarının dil gelişimine beklenen katkıyı sağlamamasının bir nedeni de budur. Küçük çocuklar için en iyi "eğitim programı", hâlâ onlarla konuşan, şarkı söyleyen ve oynayan bir yetişkindir.

Gelişimsel tarama sonuçları

Sheri Madigan ve arkadaşlarının Kanada'da yaklaşık 2.400 çocuğu izlediği çalışmada, 24 ve 36 aylıkken daha fazla ekran süresi olan çocukların, bir yıl sonra yapılan gelişimsel tarama testlerinde daha düşük performans gösterdiği bulundu. Önemli olan nokta şu: İlişki ters yönde, yani gelişimsel gecikmenin daha fazla ekran kullanımına yol açması şeklinde görülmedi. Bu tek başına kesin bir neden-sonuç kanıtı değildir ama önerilerin neden temkinli olduğunu açıklar.

Uyku

Yatmadan önce ekran kullanımı, hem içerik yoluyla uyarılmayı artırarak hem de uyku saatini öteleyerek uykuyu etkileyebilir. Lauren Hale ve Stanford Guan'ın sistematik derlemesi, incelenen çalışmaların büyük çoğunluğunda ekran süresinin daha geç uyku saati ve daha kısa uyku süresiyle ilişkili olduğunu gösterdi.

İçerik ve hız da önemli

Her ekran deneyimi aynı değildir. Kostyrka-Allchorne ve arkadaşlarının sistematik derlemesi, televizyonun çocukların bilişsel gelişimi ve davranışı üzerindeki etkisinin içerik, izleme bağlamı ve çocuğun yaşı gibi etkenlere göre değiştiğini vurguluyor. Hızlı sahne geçişleri olan, çok uyarıcı içerikler ile yavaş tempolu, yaşa uygun ve karşılıklı konuşmaya davet eden içerikler aynı etkiyi yaratmaz.

Görüntülü aile görüşmeleri ise özel bir yerde durur: Karşıda gerçek bir insan, çocuğa cevap veren bir yüz vardır. Bu nedenle AAP, bu görüşmeleri küçük yaşlar için bile istisna sayar.

Gerçekçi bir denge için öneriler

Ekranı "boşluk doldurucu" değil, bilinçli bir seçim yapın. Ne zaman, ne kadar ve ne izleneceğine önceden karar vermek, "bir bölüm daha" pazarlıklarını azaltır.

Birlikte izleyin, birlikte konuşun. "Sence ayıcık neden üzüldü?" gibi sorular, ekran deneyimini bir etkileşime dönüştürür.

Ekransız alanlar belirleyin. Yemek masası ve yatak odası, ekransız kalabilecek en değerli alanlardır. Yatmadan en az bir saat önce ekranları kapatmak uykuya geçişi kolaylaştırır.

Arka plan televizyonunu kapatın. Kimse izlemiyorsa televizyonu kapatmak, evin ses ortamını ve etkileşimi belirgin biçimde değiştirir.

Kendi kullanımınıza bakın. Çocuklar ekranla ilişkiyi en çok bizi izleyerek öğrenir. Çocuğunuzla birlikteyken telefonu başka bir odada tutmak küçük ama etkili bir adımdır.

Sıkılmaya alan tanıyın. Sıkılmak, çocuğun kendi oyununu yaratması için çoğu zaman gerekli bir başlangıç noktasıdır.

Kendinize karşı da gerçekçi olun. Hasta bir günde ya da uzun bir yolculukta önerilerin dışına çıkmak, çocuğunuzun gelişimini bozmaz. Önemli olan genel örüntüdür.

Ne zaman destek almalı?

Çocuğunuz ekran kapatıldığında sürekli yoğun öfke nöbetleri yaşıyorsa, ekran dışındaki etkinliklere ilgisi belirgin biçimde azaldıysa, konuşma ya da sosyal etkileşim konusunda yaşıtlarının gerisinde olduğunu düşünüyorsanız, çocuk doktorunuzla ve bir çocuk gelişimi uzmanıyla konuşmanızı öneririm. Ebeveyn danışmanlığında, ailenize uygun ve sürdürülebilir bir ekran düzeni oluşturmak üzerine birlikte çalışabiliriz.

Kaynaklar

• American Academy of Pediatrics, Council on Communications and Media. (2016). Media and young minds. Pediatrics, 138(5), e20162591. doi:10.1542/peds.2016-2591
• Anderson, D. R., & Pempek, T. A. (2005). Television and very young children. American Behavioral Scientist, 48(5), 505–522. doi:10.1177/0002764204271506
• Hale, L., & Guan, S. (2015). Screen time and sleep among school-aged children and adolescents: A systematic literature review. Sleep Medicine Reviews, 21, 50–58. doi:10.1016/j.smrv.2014.07.007
• Kirkorian, H. L., Pempek, T. A., Murphy, L. A., Schmidt, M. E., & Anderson, D. R. (2009). The impact of background television on parent–child interaction. Child Development, 80(5), 1350–1359. doi:10.1111/j.1467-8624.2009.01337.x
• Kostyrka-Allchorne, K., Cooper, N. R., & Simpson, A. (2017). The relationship between television exposure and children's cognition and behaviour: A systematic review. Developmental Review, 44, 19–58. doi:10.1016/j.dr.2016.12.002
• Madigan, S., Browne, D., Racine, N., Mori, C., & Tough, S. (2019). Association between screen time and children's performance on a developmental screening test. JAMA Pediatrics, 173(3), 244–250. doi:10.1001/jamapediatrics.2018.5056
• World Health Organization. (2019). Guidelines on physical activity, sedentary behaviour and sleep for children under 5 years of age. WHO. who.int