Yeni bir kardeş geliyor: Kıskançlık, gerileme ve büyük çocuğa alan açmak

Yeni bir bebeğin gelişi ailede büyük bir sevinçtir. Ama büyük çocuğun gözünden bakıldığında bu sevinç karmaşık duygularla iç içedir: merak, heyecan, gurur… ve kaybetme korkusu. Dün ebeveynlerinin bütün dikkatini paylaşmadan alan çocuk, bugün sırasını beklemek zorundadır. Bu yazıda kardeş doğumunun ilk çocuğu nasıl etkilediğini ve kardeşler arasında sağlam bir ilişkinin temellerini nasıl atabileceğinizi ele alıyoruz.

Kardeş doğumu: Bir aile geçişi

Brenda Volling'in bu konudaki araştırmaları derleyen kapsamlı çalışması, kardeş doğumunu tek bir olay olarak değil, bütün aileyi etkileyen bir geçiş dönemi olarak ele alıyor. Derlemenin önemli bir bulgusu şu: İlk çocukların bir kısmında bu dönemde davranış sorunları, kaygı ya da gerileme artarken, bir kısmı bağımsızlık ve yardımseverlik gibi alanlarda ilerleme gösteriyor. Yani tepkiler herkes için aynı değil; çocuğun yaşı, mizacı, aile içindeki ilişkiler ve ebeveynlerin bu dönemde ne kadar destek aldığı sonucu belirgin biçimde etkiliyor.

Kıskançlık ve gerileme neden olur?

Judy Dunn ve Carol Kendrick'in kardeş ilişkileri üzerine yaptığı klasik araştırmada, kardeş doğumundan sonra ilk çocukların önemli bir kısmında şu değişiklikler gözlendi:

• Ebeveynin dikkatini çekmeye yönelik davranışlarda artış (özellikle ebeveyn bebekle meşgulken),
• Daha önce kazanılmış becerilerde gerileme: tuvalet eğitiminde kazalar, bebek gibi konuşma, biberon isteme,
• Uyku ve yemek düzeninde değişiklikler,
• Ama aynı zamanda bebeğe karşı yoğun ilgi ve şefkat.

Gerileme, çocuğun "Ben de hâlâ bakıma ihtiyacı olan biriyim, beni de gör" deme biçimidir. Bebek gibi davranmanın ebeveynin ilgisini kazandırdığını gören çocuk, bu yolu denemesi son derece anlaşılırdır. Bu davranışlar genellikle geçicidir ve çocuk güvende olduğunu hissettikçe azalır.

Bebeğin duyguları hakkında konuşmak

Dunn ve Kendrick'in en çok alıntılanan bulgularından biri, ebeveynlerin büyük çocukla bebeğin duyguları ve ihtiyaçları hakkında konuşmasıyla ilgilidir. Bebeği bir "kişi" olarak tanıtan konuşmaların yaşandığı ailelerde ("Bak, sesini duyunca sana bakıyor; seni çok merak ediyor"), kardeşler arasındaki ilişkinin sonraki yıllarda daha sıcak ve dostane olduğu gözlendi. Bu, büyük çocuğu bebeğin dünyasına davet etmenin ve ona "abla/ağabey" olarak anlamlı bir rol vermenin gücünü gösteriyor.

Sağlıklı kardeş ilişkisinin bileşenleri

Laurie Kramer, kardeş ilişkileri üzerine araştırmaları bir araya getirerek sağlıklı bir kardeş ilişkisini destekleyen temel becerileri tanımladı. Bunlar arasında şunlar öne çıkıyor:

• Birbirinin bakış açısını anlayabilme ve duygularını fark edebilme,
• Duyguları, özellikle öfke ve kıskançlığı düzenleyebilme,
• Çatışmaları kazanan-kaybeden yerine çözüm odaklı ele alabilme,
• Birlikte keyif alınan ortak etkinlikler ve paylaşılan deneyimler,
• Ebeveynlerin kardeşlere farklı ama adil davrandıklarının çocuklar tarafından anlaşılması.

Burada dikkat çekici olan şudur: Kardeş çatışmaları tek başına sorun değildir. Çatışmaların yanında olumlu, sıcak etkileşimlerin de bulunması ve çatışmaların çözülebilmesi asıl belirleyicidir.

Doğumdan önce

Haberi uygun zamanda verin. Küçük çocuklar için zaman kavramı soyuttur; dokuz ay çok uzun bir süredir. Haberi karnın belirginleştiği dönemde vermek ve "kış gelince" gibi somut zaman işaretleri kullanmak işinizi kolaylaştırır.

Gerçekçi bir tablo çizin. "Seninle oynayacak bir kardeşin olacak" demek yerine, "Bebek önce çok uyuyacak, ağlayacak, çok küçük olacak. Büyüdükçe birlikte oynayabileceksiniz" demek hayal kırıklığını önler.

Büyük değişiklikleri önceden yapın. Oda değişikliği, kreşe başlama ya da tuvalet eğitimi gibi büyük adımları mümkünse doğumdan birkaç ay önce tamamlayın ya da doğumdan sonraya erteleyin. Böylece çocuk bu değişiklikleri bebeğin gelişiyle ilişkilendirmez.

Doğumdan sonra

Her gün "sadece ona ait" bir zaman ayırın. On beş dakika bile olsa, telefonsuz ve bebeksiz, çocuğun seçtiği bir oyunla geçen zaman, "sen hâlâ çok değerlisin" mesajını en güçlü biçimde verir.

Duygularını kabul edin. "Kardeşini sevmen gerek" yerine, "Bazen bebeğin hep kucakta olması seni çok kızdırıyor, değil mi? Bunu hissetmen çok normal." Olumsuz duyguları ifade etmesine izin verilen çocuk, bu duyguları davranışa dökme ihtiyacını daha az hisseder. Duygu serbest, ama vurmak, itmek gibi davranışlara net ve sakin bir sınır konur.

Gerilemeyi cezalandırmayın. Bebek gibi davranmak isteyen çocuğu kısa süre bebek gibi şımartmak çoğu zaman bu ihtiyacı hızla giderir. Aynı zamanda büyük olmanın ayrıcalıklarını da vurgulayın.

Ona anlamlı bir rol verin, ama zorlamayın. Bezi getirmek, bebeğe şarkı söylemek gibi küçük görevler aidiyet duygusunu güçlendirir. Ancak çocuk istemediğinde bunu bir zorunluluğa dönüştürmeyin.

Karşılaştırmaktan kaçının. "Kardeşin hiç ağlamıyor ama sen…" gibi cümleler, kardeşler arasındaki rekabeti besler.

Ne zaman destek almalı?

Kıskançlık ve gerileme davranışları çoğunlukla birkaç ay içinde hafifler. Ancak büyük çocukta aylar geçmesine rağmen yoğun bir mutsuzluk, içe kapanma, uyku ve yeme sorunları sürüyorsa, bebeğe yönelik saldırganlık tekrarlıyor ve azalmıyorsa ya da siz bu dönemde ciddi bir tükenmişlik yaşıyorsanız destek almak faydalı olacaktır. Ebeveyn danışmanlığında, ailenizin bu geçişi daha yumuşak yaşaması için birlikte bir yol haritası oluşturabiliriz.

Kaynaklar

• Dunn, J., & Kendrick, C. (1982). Siblings: Love, envy, and understanding. Harvard University Press.
• Kramer, L. (2010). The essential ingredients of successful sibling relationships: An emerging framework for advancing theory and practice. Child Development Perspectives, 4(2), 80–86. doi:10.1111/j.1750-8606.2010.00122.x
• Volling, B. L. (2012). Family transitions following the birth of a sibling: An empirical review of changes in the firstborn's adjustment. Psychological Bulletin, 138(3), 497–528. doi:10.1037/a0026921