Anne-baba çatışması çocuğu nasıl etkiler? Tartışmak değil, nasıl tartıştığımız önemli

"Çocukların yanında asla tartışmıyoruz" diyen ebeveynler de, "Ne yapalım, tartışıyoruz; çocuklar da duyuyor" diyerek suçluluk duyan ebeveynler de aynı soruyu soruyor aslında: Bizim aramızdaki gerginlik çocuğumuzu nasıl etkiliyor? Bu konudaki araştırmalar, hem rahatlatıcı hem de dikkat çekici bir cevap veriyor.

Çatışma kaçınılmaz, asıl mesele biçimi

İki yetişkinin aynı evde, üstelik çocuk yetiştirmek gibi zorlu bir işi paylaşarak yaşaması, kaçınılmaz olarak anlaşmazlıklar doğurur. Gordon Harold ve Rachel Sellers'ın ebeveynler arası çatışma ile çocuk ve ergenlerin ruh sağlığı üzerine yaptıkları kapsamlı derleme, önemli bir noktanın altını çiziyor: Çocukların uyumu üzerinde belirleyici olan, ailede çatışma olup olmaması değil; çatışmanın sıklığı, yoğunluğu, içeriği ve nasıl çözüldüğüdür. Derleme ayrıca, ebeveynler arasındaki ilişkinin niteliğinin, çocukların ruh sağlığı açısından aile yapısından (örneğin ebeveynlerin birlikte ya da ayrı yaşamasından) bağımsız olarak önemli olduğunu vurguluyor.

Duygusal güvenlik kuramı

Mark Cummings ve Patrick Davies'in geliştirdiği duygusal güvenlik kuramı, bu alandaki en etkili açıklamalardan biridir. Kurama göre çocuklar için aile, dünyayı keşfedebilmek için dayandıkları güvenli bir zemindir. Ebeveynler arasındaki çatışma bu zemini sarsıcı bir biçimde yaşandığında, çocuğun "Ailem güvende mi? Biz iyi olacak mıyız?" sorusuna verdiği cevap olumsuzlaşır.

Duygusal güvenliği tehdit edilen çocuklar genellikle şu tepkileri gösterir:

• Ebeveynlerin ilişkisini sürekli gözlemleme, en ufak bir ses tonu değişikliğinde tetikte olma,
• Yoğun kaygı, korku ya da üzüntü,
• Çatışmaya müdahale etmeye çalışma (araya girme, dikkati kendine çekme, taraf tutma),
• Ya da tam tersine, duygusal olarak geri çekilme.

Kısa vadede anlaşılır olan bu tepkiler, uzun vadede çocuğun enerjisini kendi gelişim görevlerinden (oyun, öğrenme, arkadaşlık) uzaklaştırabilir.

Çocuk çatışmayı nasıl yorumluyor?

John Grych ve Frank Fincham'ın bilişsel-bağlamsal modeli, çocukların çatışmadan nasıl etkilendiğinde onların bu çatışmayı nasıl yorumladığının belirleyici olduğunu öne sürer. İki yorum özellikle önemlidir:

Tehdit algısı: "Bu kavga büyüyecek mi? Biri zarar görecek mi? Annemle babam ayrılacak mı?"

Kendini suçlama: "Benim yüzümden mi kavga ediyorlar? Ben uslu olsaydım tartışmazlar mıydı?"

Özellikle çatışmanın konusu çocuk olduğunda (ödevler, kurallar, disiplin), çocuklar kendilerini sorumlu tutmaya daha yatkındır. Bu nedenle çocuğa açıkça "Bu bizim, yetişkinlerin meselesi. Senin yüzünden değil" demek, sandığımızdan daha önemlidir.

Yıkıcı ve yapıcı çatışma

Cummings ve arkadaşlarının araştırma programı, çocukların farklı çatışma biçimlerine verdikleri tepkileri ayrıntılı olarak inceledi. Genel tablo şöyle özetlenebilir:

Çocukları daha çok sarsan (yıkıcı) çatışma biçimleri:

• Fiziksel ya da sözlü saldırganlık, bağırma, hakaret, aşağılama,
• Eşyalara zarar verme, kapıları çarpma,
• "Sessiz savaş": günlerce konuşmama, soğuk ve düşmanca bir atmosfer,
• Çocuğu çatışmaya dahil etme, taraf tutmaya zorlama, mesaj taşıtma,
• Çözülmeden kapanan, sürekli tekrarlayan tartışmalar.

Çocukların daha iyi tolere ettiği (yapıcı) çatışma biçimleri:

• Sakin bir ses tonu, sorun üzerinde kalan bir konuşma,
• Karşı tarafın görüşünü dinleme, uzlaşma arayışı,
• Duygular yoğun olsa bile saygının korunması,
• Ve en önemlisi: çözüm ve onarım.

Araştırmaların tutarlı bir bulgusu, çocukların tartışmanın çözüldüğünü gördüklerinde belirgin biçimde rahatladığıdır. Hatta yapıcı biçimde yürütülüp çözülen çatışmalar, çocuklara anlaşmazlıkların ilişkiyi yok etmeden ele alınabileceğini gösteren değerli bir öğrenme fırsatı olabilir.

Pratik öneriler

Onarımı görünür kılın. Çocuğunuzun yanında bir tartışma yaşandıysa, barıştığınızı da görmesine izin verin. "Annenle az önce tartıştık, ikimiz de üzüldük. Konuştuk ve anlaştık" gibi kısa bir açıklama, çocuğun zihnindeki belirsizliği giderir.

Mola verin. Tartışma tırmanıyorsa, "Şu an ikimiz de çok gerginiz. Akşam çocuklar uyuyunca konuşalım" demek bir kaçış değil, sağlıklı bir düzenleme stratejisidir.

Çocuğu ortada bırakmayın. Çocuğu haberci, hakem ya da sırdaş olarak kullanmaktan kaçının. Diğer ebeveyn hakkında olumsuz konuşmak, çocuğu sadakat çatışmasına sürükler.

Kendini suçlamasının önüne geçin. Çocuk konusunda anlaşmazlık yaşadığınızda bile, "Bu senin hatan değil" mesajını açıkça verin.

Çocuğunuzun sorularına yaşına uygun cevaplar verin. Ayrıntılara girmeden ama gerçeği çarpıtmadan konuşun. Çocuklar söylenmeyeni hisseder; belirsizlik ise çoğu zaman gerçeğin kendisinden daha korkutucudur.

Kendinize de şefkat gösterin. Mükemmel bir çift olmak zorunda değilsiniz. Her kötü geçen tartışma, ardından gelen samimi bir onarımla dengelenebilir.

Ne zaman destek almalı?

Evde fiziksel şiddet, tehdit ya da korku ortamı varsa, bu durum hem sizin hem çocuğunuzun güvenliği açısından acil destek gerektirir; lütfen 112 ya da ALO 183 Sosyal Destek Hattı gibi kaynaklara başvurun. Bunun dışında tartışmalarınız sıklaştıysa, aynı konular çözülmeden tekrar tekrar gündeme geliyorsa ya da çocuğunuzda kaygı, uyku sorunları veya davranış değişiklikleri fark ediyorsanız, bir uzmandan destek almak faydalı olacaktır. Ebeveyn danışmanlığında, ebeveyn olarak ortak bir dil geliştirmek ve çocuğunuzu çatışmadan korumak üzerine birlikte çalışabiliriz.

Kaynaklar

• Cummings, E. M., & Davies, P. T. (2010). Marital conflict and children: An emotional security perspective. Guilford Press.
• Davies, P. T., & Cummings, E. M. (1994). Marital conflict and child adjustment: An emotional security hypothesis. Psychological Bulletin, 116(3), 387–411. doi:10.1037/0033-2909.116.3.387
• Grych, J. H., & Fincham, F. D. (1990). Marital conflict and children's adjustment: A cognitive-contextual framework. Psychological Bulletin, 108(2), 267–290. doi:10.1037/0033-2909.108.2.267
• Harold, G. T., & Sellers, R. (2018). Annual research review: Interparental conflict and youth psychopathology: An evidence review and practice focused update. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 59(4), 374–402. doi:10.1111/jcpp.12893