"Yeterince iyi ebeveyn": Mükemmeliyetçilik, suçluluk ve onarımın gücü

Bir akşam çocuğunuza sesinizi yükselttiniz. O uyuduktan sonra saatlerce düşündünüz: "Ona zarar verdim mi? Neden daha sabırlı olamıyorum?" Ebeveyn suçluluğu, görüşmelerde belki de en sık karşılaştığım duygulardan biri. Bu yazıda, psikolojinin ebeveynlikte "mükemmellik" hakkında söylediklerine ve suçlulukla daha sağlıklı bir ilişki kurmanın yollarına bakıyoruz.

Winnicott ve "yeterince iyi anne"

İngiliz çocuk doktoru ve psikanalist Donald Winnicott, 1953'te yayımlanan makalesinde psikolojiye kalıcı bir kavram kazandırdı: yeterince iyi anne (good enough mother). Winnicott'a göre yeterince iyi ebeveyn, bebeğin ihtiyaçlarına başlangıçta neredeyse tamamen uyum sağlar; ancak bebek büyüdükçe bu uyum kademeli olarak azalır. Ebeveyn her ihtiyacı anında karşılayamaz, bazen geç kalır, bazen yanlış anlar. Winnicott'un dikkat çektiği nokta şuydu: Bu küçük "başarısızlıklar" bir eksiklik değil, çocuğun gerçek dünyaya uyum sağlaması, beklemeyi ve hayal kırıklığını tolere etmeyi öğrenmesi için gereklidir.

Bugün bu kavramı annelerle sınırlamadan, bütün bakım verenler için kullanıyoruz. Mesaj aynı: Çocuğunuzun ihtiyacı kusursuz bir ebeveyn değil; yeterince iyi, gerçek ve ilişkide kalan bir ebeveyn.

Uyumsuzluk ve onarım: Tronick'in bulguları

Bebeklik araştırmacısı Edward Tronick ve arkadaşları, anne ile bebek arasındaki yüz yüze etkileşimleri saniye saniye inceledi. Tronick ve Cohn'un çalışmasında, sağlıklı anne-bebek çiftlerinde bile etkileşimin önemli bir kısmının uyumsuz olduğu görüldü: Bebek bakışını çevirdiğinde anne konuşmaya devam ediyor, anne gülümsediğinde bebek huzursuzlanıyordu. Ama bu uyumsuzluklar çoğunlukla kısa sürede onarılıyordu: Biri diğerine yeniden uyum sağlıyor, bağlantı yeniden kuruluyordu.

Tronick'in sonraki yıllarda Claudia Gold ile birlikte yazdığı kitapta vurguladığı gibi, bu "uyumsuzluk ve onarım" döngüsü, ilişkinin zayıf noktası değil, tam tersine dayanıklılığın kaynağıdır. Her onarım, bebeğe şunu öğretir: "Bağlantı kopabilir ama yeniden kurulabilir. Olumsuz duygular kalıcı değildir. Ben ve sevdiklerim zor anları birlikte atlatabiliriz."

Bu bulgu ebeveynler için büyük bir rahatlama sunar: Hata yapmamak mümkün değildir, ama onarmak her zaman mümkündür.

Mükemmeliyetçilik artıyor

Thomas Curran ve Andrew Hill'in 1989–2016 yılları arasında toplanan verileri birleştirdiği meta-analiz, genç kuşaklarda mükemmeliyetçiliğin zaman içinde arttığını gösterdi. En belirgin artış, toplumsal olarak dayatılan mükemmeliyetçilikte, yani "başkaları benden kusursuz olmamı bekliyor" inancında görüldü.

Bu tablo ebeveynliğe de yansıyor. Sosyal medyada sürekli karşımıza çıkan düzenli evler, organik ev yemekleri, hiç sesini yükseltmeyen ebeveynler… Bu görüntüler, gerçekçi olmayan bir standart yaratarak ebeveyn suçluluğunu besleyebilir. Mükemmeliyetçiliğin ebeveyn tükenmişliği için önemli bir risk etkeni olduğunu da unutmamak gerekir.

Suçluluk ve utanç: Önemli bir ayrım

Psikolog June Tangney ve Ronda Dearing'in çalışmaları, birbirine çok benzeyen iki duygu arasındaki önemli farkı ortaya koyar:

• Suçluluk bir davranışa odaklanır: "Kötü bir şey yaptım." Bu duygu çoğu zaman onarıma, özür dilemeye ve davranışı değiştirmeye yönlendirir.
• Utanç benliğe odaklanır: "Ben kötü biriyim." Utanç ise genellikle saklanmaya, savunmaya geçmeye ya da geri çekilmeye yol açar.

Ebeveynlikte bu ayrım çok değerlidir. "Çocuğuma bağırdım, bu iyi değildi; gidip onunla konuşacağım" düşüncesi suçluluğun işlevsel yüzüdür ve onarıma kapı açar. "Ben berbat bir anneyim/babayım" düşüncesi ise utançtır; ne size ne de çocuğunuza bir şey kazandırır, üstelik bir sonraki zor anda sabırlı kalmayı daha da zorlaştırır.

Onarım nasıl yapılır?

Bir zor anın ardından çocuğunuzla bağlantıyı yeniden kurmak için büyük cümlelere gerek yoktur. Kısa, samimi ve yaşa uygun bir onarım yeterlidir:

1. Kendinizi sakinleştirin. Onarım, ancak siz sakinleştikten sonra mümkündür.
2. Yaşananı kabul edin. "Az önce sana çok yüksek sesle bağırdım."
3. Sorumluluğu üstlenin. "Ben çok yorgun ve sinirliydim. Bu senin hatan değildi."
4. Duygusunu sorun ve dinleyin. "Bağırdığımda nasıl hissettin?"
5. Bağlantıyı yeniden kurun. Bir sarılma, birlikte bir oyun, bir kitap.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Onarım, sınırı ortadan kaldırmak anlamına gelmez. "Bağırdığım için özür dilerim. Ama kardeşine vurmana izin veremem" cümlesi hem sorumluluğu üstlenir hem de sınırı korur.

Kendinize şefkatle yaklaşmak

Kristin Neff'in tanımladığı öz-şefkat üç bileşenden oluşur: Kendine karşı yargılayıcı değil nazik olmak, yaşadığın zorluğun insan olmanın ortak bir parçası olduğunu hatırlamak ve acı veren duygularla aşırı özdeşleşmeden onları fark edebilmek. Öz-şefkat, hatalarınızı görmezden gelmek değildir; onlara, yaşanan zorluğu da kabul eden daha dengeli bir yerden bakabilmektir.

Bir sonraki zor anda kendinize şu soruyu sorabilirsiniz: "Aynı durumu yaşayan çok sevdiğim bir arkadaşıma ne söylerdim?" Çoğumuz başkalarına karşı, kendimize karşı olduğumuzdan çok daha anlayışlıyız.

Ne zaman destek almalı?

Suçluluk duygunuz günlük yaşamınızı belirgin biçimde etkiliyorsa, sürekli kendinizi yetersiz hissediyorsanız, ebeveynlikle ilgili kaygılarınız uykunuzu ve keyfinizi elinizden alıyorsa ya da zor anlarda kendinizi sık sık kontrolünüzü kaybetmiş hissediyorsanız, bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir. Bireysel danışmanlıkta, kendi ebeveyninizden size kalan beklentileri, mükemmeliyetçiliği ve suçlulukla ilişkinizi birlikte ele alabiliriz.

Kaynaklar

• Curran, T., & Hill, A. P. (2019). Perfectionism is increasing over time: A meta-analysis of birth cohort differences from 1989 to 2016. Psychological Bulletin, 145(4), 410–429. doi:10.1037/bul0000138
• Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101. doi:10.1080/15298860309032
• Tangney, J. P., & Dearing, R. L. (2002). Shame and guilt. Guilford Press.
• Tronick, E. Z., & Cohn, J. F. (1989). Infant-mother face-to-face interaction: Age and gender differences in coordination and the occurrence of miscoordination. Child Development, 60(1), 85–92. doi:10.2307/1131074
• Tronick, E., & Gold, C. (2020). The power of discord: Why the ups and downs of relationships are the secret to building intimacy, resilience, and trust. Little, Brown Spark.
• Winnicott, D. W. (1953). Transitional objects and transitional phenomena. International Journal of Psycho-Analysis, 34, 89–97.